ตลับเกม NES แผ่นหนึ่งขายได้เกินหนึ่งแสนดอลลาร์สหรัฐ แต่มีเงื่อนไขคือมันต้องชื่อ Nintendo World Championship Gold—รางวัลจากการแข่งขันที่แจกโดยนิตยสาร Nintendo Power ในเครือ Nintendo ช่วงยุค 1990s ซึ่งทั่วโลกมีหมุนเวียนอยู่แค่ 26 ชิ้นเท่านั้น เกมเก่าส่วนใหญ่ในตู้เก็บของของคนทั่วไปแน่นอนว่าไม่ได้อยู่ในระดับนี้ แต่กรณีสุดโต่งนี้ชี้ให้เห็นคำถามที่ใช้ได้จริง นั่นคือจะตัดสินได้อย่างไรว่าตลับเกมหรือแผ่นดิสก์กองโตที่มีอยู่ในมือนั้น สุดท้ายแล้วเป็นขยะหรือเป็นเงินสดกันแน่
คำตอบไม่มีลิสต์สำเร็จรูปให้เช็คได้ทีเดียว ต้องอาศัยตัวชี้วัดที่เป็นรูปธรรมหลายข้อมาเทียบเคียงทีละอย่าง
จาก NES ทองคำถึง GameCube: สูตรคำนวณความหายาก
ชั้นแรกของการตัดสินคือปีที่ผลิตกับจำนวนพิมพ์ เกมสำหรับเครื่อง Xbox 360 ซึ่งเป็นเครื่องแบบ "เก่าแต่ไม่เก่ามาก" ยังพอมีราคาในตลาดอยู่บ้าง แต่โดยทั่วไปมักสู้เกมยุคแรกอย่าง Atari 2600 ที่เลิกผลิตมานานกว่าไม่ได้ เพราะยิ่งเลิกผลิตนานเท่าไหร่ก็ยิ่งหายากขึ้นเท่านั้น นี่ไม่ใช่กฎตายตัว แต่โดยรวมแล้วยิ่งเกมเก่าแก่มากเท่าไหร่ก็ยิ่งมีแนวโน้มมีมูลค่ามากขึ้นเท่านั้น
ยอดขายของตัวเครื่องคอนโซลเองก็ส่งผลย้อนกลับต่อความหายากของตลับหรือแผ่นเกมเช่นกัน ราคาเกม GameCube มักสูงกว่าเกม PlayStation 2 ในยุคเดียวกันอย่างเห็นได้ชัด เหตุผลตรงไปตรงมาคือ ยอดขายเครื่อง GameCube ต่ำกว่า PS2 มาก จำนวนพิมพ์ของตัวเกมจึงน้อยตามไปด้วย เวอร์ชันพิเศษ เวอร์ชันจำกัดเฉพาะภูมิภาค หรือเวอร์ชันที่หลุดออกมาจากช่องทางไม่เป็นทางการ ก็มักมีแนวโน้มมีมูลค่าสูงกว่าเช่นกัน โดย Nintendo World Championship Gold ก็คือตัวอย่างสุดโต่งของตรรกะนี้นั่นเอง
แต่ถึงจะเป็นไอเทมหายาก สภาพก็ยังส่งผลต่อราคาสุดท้ายอยู่ดี ในวงการมักใช้คำว่า CIB (complete in box) เพื่อระบุไอเทมที่มีทั้งคู่มือและกล่องครบชุด ซึ่งมูลค่าจะสูงกว่าแผ่นหรือตลับเปล่าที่หมุนเวียนอยู่เดี่ยวๆ อย่างชัดเจน และถ้ายังคงมีซีลพลาสติกจากโรงงานติดอยู่โดยไม่เคยแกะเลย ราคาก็จะยิ่งขยับสูงขึ้นไปอีกขั้น ส่วนแผ่นที่มีรอยขีดข่วนชัดเจน หรือฉลากบนตลับที่ซีดจางเสียหายหนัก ก็จะฉุดมูลค่าประเมินลงมาโดยตรง
ความคิดถึงช่วยเพิ่มคะแนน แต่เวอร์ชันรีเมคอาจหักคะแนน
ปัจจัยความคิดถึงทำงานอยู่ตลอดเวลา ถ้าในมือคือเกมจากซีรีส์อายุยืนอย่างโปเกมอนหรือ The Legend of Zelda มูลค่าพื้นฐานมักจะค่อนข้างมั่นคง แม้แต่ Pokémon Red/Green/Blue ที่ขายได้ทั่วโลกกว่า 31 ล้านชุดในตอนนั้น ถึงจำนวนพิมพ์จะมหาศาล แต่ทุกวันนี้ก็ยังขายได้ในราคาที่ดีอยู่
แต่เกมที่เคยออกเวอร์ชันรีเมคหรือพอร์ตใหม่ ราคาในตลาดกลับอาจตกลงได้ เพราะผู้เล่นสายคิดถึงมีทางเลือกอื่นแทนได้แล้ว ราคาตลาดมือสองของ The Legend of Zelda: Ocarina of Time เดิมทีก็ต่ำกว่าราคาวางจำหน่ายตอนแรกอยู่แล้ว และยิ่งตกลงชัดเจนขึ้นไปอีกหลังจากมีเวอร์ชันรีเมคออกมา แต่กฎนี้ก็ไม่ได้ใช้ได้ทุกครั้งไป—อย่าง Silent Hill 2 ภาคดั้งเดิม แม้จะมีเวอร์ชันรีเมคออกมาแล้ว ราคาก็ยังยืนอยู่ได้ ดังนั้นก่อนตั้งราคาจริง ควรเช็คราคาตลาดก่อนสักครั้ง อย่าเดาเอาจากความจำ
ก่อนจะขาย: จะเลือกส่งเกรด, GameStop หรือ eBay ดี
ถ้าเกมในมือเป็นแบบ CIB ยิ่งดีถ้ายังไม่เคยแกะซีล และประเมินเบื้องต้นแล้วว่ามูลค่าค่อนข้างสูง ก็คุ้มค่าที่จะพิจารณาส่งไปตรวจสอบและจัดเกรด หน่วยงานที่พบเห็นบ่อยที่สุดในวงการคือ CGC ซึ่งใช้มาตรฐานการจัดเกรดไอเทมที่ชัดเจน แม้การจัดเกรดจะต้องเสียค่าใช้จ่าย แต่จะทำให้ผู้ซื้อมั่นใจในสภาพสินค้าได้ด้วยเอกสารรับรองอย่างเป็นทางการ ทำให้มักขายออกได้ง่ายกว่า และราคาก็สูงกว่าเวอร์ชันที่ไม่ได้จัดเกรดอย่างเห็นได้ชัด
การนำเกมไปแลกขายกับร้านค้าอย่าง GameStop โดยทั่วไปแล้วจะได้เงินน้อยกว่าการขายเองมาก ยกตัวอย่างจากหน้า Trade Values ของ GameStop เอง เกม Mario Kart: Double Dash ที่ราคาตลาดอยู่ที่ประมาณ 60 ดอลลาร์ ถ้าแลกในร้านจะได้เครดิตซื้อของสูงสุดแค่ 27.5 ดอลลาร์เท่านั้น ส่วนถ้าแลกเป็นเงินสดก็จะได้น้อยกว่านั้นอีก แต่ถ้าแค่อยากเคลียร์ของออกไปเร็ว ๆ และในมือไม่มีของที่มีมูลค่าสูงเป็นพิเศษ GameStop หรือร้านเกมมือสองใกล้บ้านก็ยังเป็นตัวเลือกที่สะดวกและประหยัดเวลา
วิธีที่ต้องใช้แรงมากกว่าแต่มักได้กำไรสูงสุด คือการตั้งราคาขายเองบน eBay เว็บไซต์อย่าง PriceCharting หรือแอปอย่าง Plynt สามารถใช้สร้างรายการของสะสม และติดตามราคาตลาดจากประวัติการซื้อขายล่าสุด ช่วยให้ตัดสินใจได้ง่ายขึ้นว่าจะตั้งราคาเท่าไหร่และควรลงขายตอนไหน หากเลือกทำธุรกรรมผ่านการจัดส่งทางไปรษณีย์บน eBay อย่าลืมศึกษาระบบคุ้มครองผู้ขายให้เข้าใจก่อน และเก็บบันทึกการจัดส่งทุกครั้งไว้ให้ครบถ้วน
